Hagia Sophia – wycieczka z przewodnikiem z wejściem bez kolejki do kasy biletowej

Wszystko o Hagia Sophia

Hagia Sophia to jedna z najczęściej odwiedzanych atrakcji w Stambule! Zachwyci Pana/Panią swoją wspaniałą architekturą, historią i wyjątkową atmosferą. Podczas odkrywania Hagia Sophia można poczuć, jak historia chrześcijaństwa i islamu przenikają się obok siebie.

Historia Hagia Sophia

Pierwsza Hagia Sophia została zbudowana jako bazylika z drewnianym dachem, kamiennymi ścianami i trzema nawami, na ruinach Świątyni Artemidy, w orientacji północ–południe, pod wpływem bizantyjskich architektów i uczonych odwiedzających kultury Wschodu. Według bizantyjskiego manuskryptu z IX wieku architekt pierwszej Hagia Sophia nazywał się Efratas. Chociaż do dziś nie zachowały się żadne pozostałości tej świątyni, uważa się, że pieczęcie Megale Ekklesia znajdujące się w magazynie Muzeum Hagia Sophia należą właśnie do tej pierwszej budowli.

Dach Hagia Sophia spłonął podczas powstania w 381 roku. Później, w wyniku buntu w 404 roku, świątynia została całkowicie spalona. Na rozkaz Teodozjusza II w 408 roku rozpoczęto budowę drugiej Hagia Sophia, a kościół został otwarty w 415 roku. Ta druga świątynia została zniszczona podczas powstania Nika w 532 roku.

Po tym powstaniu Hagia Sophia została zbudowana po raz trzeci i ostatni. Ta konstrukcja, która przetrwała do dziś, jest właśnie trzecią budowlą. Budowę rozpoczęto w 532 roku, a kościół otwarto w 537 roku. Według źródeł w dniu otwarcia Hagia Sophia cesarz Justynian wszedł do świątyni i, nawiązując do świątyni Salomona w Jerozolimie, powiedział: „O Salomonie! Prześcignąłem cię!”

Okres rzymski i bizantyjski

Hagia Sophia była symbolem Bizancjum, którego stolicą był wówczas Stambuł (Konstantynopol). Obecna forma tej wspaniałej budowli została wzniesiona na polecenie cesarza Justyniana I jako największa katedra świata. Kościół ukończono w VI wieku, mimo że zobaczenie jego otwarcia wydawało się marzeniem. Do dziś słynie z bizantyjskich mozaik.

Percepcja była tu kluczowa – konstrukcja kopuły sprawiała na odwiedzających wrażenie boskości, jakby była zawieszona w niebie. Okna znajdują się bardzo blisko siebie i są ozdobione złotymi mozaikami. Gdy światło wpada przez okna i odbija się od złotych mozaik, tworzy duchową wizję nieba.

Przez kilka dziesięcioleci Hagia Sophia znajdowała się pod kontrolą katolików, aż w XIII wieku Bizantyjczycy ponownie odzyskali miasto.

Okres osmański

Budynek odzwierciedla religijne zmiany zachodzące na przestrzeni wieków za panowania kolejnych władców tych ziem. W 1453 roku, po zdobyciu miasta przez Imperium Osmańskie, Hagia Sophia została przekształcona w meczet – dodano wielki żyrandol, minaret oraz mihrab wskazujący kierunek Mekki. Dwa identyczne minarety po zachodniej stronie zostały prawdopodobnie zamówione przez Selima II lub Murada III i zbudowane przez słynnego osmańskiego architekta dworskiego Sinana w XVI wieku.

Okres Republiki Turcji

W 1934 roku prezydent Republiki Turcji Mustafa Kemal Atatürk zeświecczył budynek, a w 1935 roku przekształcono go w muzeum dla odwiedzających. Dziś budowla służy mieszkańcom Stambułu oraz gościom z całego świata jako miejsce modlitwy.

Kto przekształcił Hagia Sophia w meczet?

Ostatni prawosławny obrzęd w Hagia Sophia odbył się 28 maja 1453 roku, aby dodać otuchy armii bizantyjskiej. W nabożeństwie uczestniczyli dostojnicy państwowi oraz ludność, w tym sam cesarz. Dzień później Fatih Sultan Mehmet, który po południu wkroczył do miasta, przybył do Hagia Sophia, zsiadł z konia i na chwilę wszedł do świątyni. Fatih Sultan Mehmet nakazał przekształcenie Hagia Sophia w meczet.

W okresie osmańskim, w XVI i XVII wieku, do Hagia Sophia dodano mihrab, ambonę oraz miejsce do wygłaszania kazań. Najważniejszą zmianą w zewnętrznym wyglądzie meczetu było wzniesienie czterech minaretów. Prace restauracyjne rozpoczęte przez Fatih Sultan Mehmet były kontynuowane przez kolejnych sułtanów. Najważniejsze naprawy przeprowadzili szwajcarscy bracia Fossati w latach 1847–1849 na polecenie sułtana Abdülmecida. Jednym z istotnych dodatków z okresu osmańskiego była biblioteka zbudowana przez sułtana Mahmud I w 1739 roku pomiędzy dwoma filarami w południowej części budynku.

Hagia Sophia służyła jako meczet w Stambule do 1934 roku. 9 września 1934 roku państwowa gazeta Cumhuriyet ogłosiła, że Hagia Sophia stanie się muzeum. 21 listopada 1934 ustalono opłatę za wstęp w wysokości 10 kuruşów, a decyzję oficjalnie zatwierdził rząd 24 listopada 1934 roku. W 1985 roku Hagia Sophia została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 2020 roku ponownie stała się meczetem i obecnie jest otwarta dla modlących się.

Fakty o Hagia Sophia

• W języku greckim „Sophia” oznacza mądrość. Po angielsku Hagia Sophia bywa nazywana Kościołem Świętej Mądrości.

• Choć istniały jeszcze dwa kościoły poświęcone Świętej Mądrości, tylko Hagia Sophia przetrwała do dziś.

• Podczas przekształcenia w meczet ołtarz, dzwony, naczynia ofiarne oraz ikonostas zostały zasłonięte.

• Hagia Sophia została zaprojektowana przez matematyka, naukowca i fizyka.

• Kopuła Hagia Sophia jest ogromna — na świecie tylko Panteon w Rzymie ma nieco większą kopułę.

• W 1935 roku pierwszy prezydent Turcji, Mustafa Kemal Atatürk, polecił przekształcić Hagia Sophia w muzeum.

• Hagia Sophia była inspiracją dla innych meczetów w Stambule, między innymi Błękitnego Meczetu.

• W części przeznaczonej dla wiernych Hagia Sophia posiada 40 okien, które słyną z tworzenia mistycznego światła.

• Przez 1000 lat Hagia Sophia była uznawana za ważne miejsce dla Kościoła prawosławnego.

• Hagia Sophia łączy wpływy chrześcijańskie i islamskie.

• Gdy Hagia Sophia była kościołem, znajdował się w niej 15‑metrowy srebrny ikonostas.

• Budowa kopuły Hagia Sophia była bardzo trudna. Z powodu jej ciężaru ściany zaczęły odchylać się na zewnątrz, dlatego wzniesiono dodatkowe ściany wzmacniające.

• Gdy sułtan Mehmed II przekształcił Hagia Sophia w meczet, wiele chrześcijańskich mozaik i fresków zostało pokrytych tynkiem, aby wyeksponować elementy islamskie.

• Hagia Sophia jest tak ogromna, że można ją zobaczyć z wielu kilometrów.

• Kamienne kule armatnie używane przez Mehmeda Zdobywcę można zobaczyć przy wejściu do Hagia Sophia.

• Ze względu na historyczne znaczenie i kwestie architektoniczne Hagia Sophia została zbudowana nad liniami uskoków. Silne trzęsienie ziemi mogłoby poważnie uszkodzić konstrukcję, dlatego budynek wymaga ciągłych prac wzmacniających.

Architektura Hagia Sophia

Dzięki swojej monumentalnej konstrukcji Hagia Sophia ukazuje harmonię architektury bizantyjskiej, chrześcijańskich mozaik oraz islamskich elementów. Dzięki wszystkim tym detalom budowniczowie Hagia Sophia pozostawili światu niezwykłe mistyczne dziedzictwo.

Budynek może wydawać się niemal kwadratowy, lecz wielkie półkopuły na wschodzie i zachodzie wydłużają efekt dachu, sprawiając, że budowla wydaje się prostokątna. Wnętrze ma trzy nawy oddzielone kolumnami, nad którymi znajdują się galerie, a ogromne marmurowe filary po obu stronach podtrzymują kopułę. Najważniejszymi elementami są właśnie kopuła oraz kapitele kolumn.

Kopuła jest ogromna i sprawia wrażenie zawieszonej w niebie. Okna u jej podstawy znajdują się bardzo blisko siebie, co daje wrażenie, że kopuła niemal nie dotyka konstrukcji budynku. Wąskie okna sprawiają, że światło słoneczne odbija się od złotych mozaik, tworząc inspirującą i niemal boską atmosferę wewnątrz bazyliki.

Kapitele kolumn również zasługują na uwagę, ponieważ nadają architekturze Hagia Sophia wyjątkowy charakter. Są one pochodną klasycznego porządku jońskiego, rozwiniętego poprzez wariacje rzymskiego kapitelu kompozytowego oraz bizantyjskie innowacje. Na przykład kapitel koszowy jest znakomitym przykładem kunsztu rzemieślniczego. Dekoracyjne detale ukazują mistrzostwo techniki rzeźbiarskiej – kamień jest głęboko nawiercony, co tworzy cienie za roślinną ornamentyką.

Podobne imponujące techniki rzeźbiarskie można zobaczyć w innych częściach budynku. Zadziwiające jest to, że tak delikatne dekoracje przetrwały przez wieki. Nie ma wątpliwości, że trwające renowacje i prace konserwatorskie pomagają zachować budowlę dla przyszłych pokoleń.

Mozaiki Hagia Sophia

Historycy sztuki uważają piękne mozaiki budynku za główne źródło wiedzy o stanie sztuki mozaikowej w okresie po zakończeniu sporów ikonoklastycznych w VIII i IX wieku. Niestety najwcześniejsze mozaiki są nieznane z powodu zniszczeń wynikających z ikonoklazmu. Po przywróceniu ortodoksji mozaiki ponownie zaczęły pojawiać się w budowli i rozwijały się szczególnie za panowania Bazylego I i Konstantyna VII.

Wiele pięknych mozaik zostało usuniętych lub przewiezionych do Wenecji podczas czwartej krucjaty w 1204 roku. W 1453 roku, po przejęciu Stambułu (Konstantynopola) przez Osmanów i przekształceniu kościoła w meczet, mozaiki ponownie pokryto tynkiem, aby ukryć chrześcijańskie i prawosławne przedstawienia; dodano natomiast elementy islamskie i architektoniczne. Mozaiki zostały odkryte przez braci Fossati podczas restauracji, którzy wykonali ich kopie w celach dokumentacyjnych. Pozostały jednak zakryte aż do 1931 roku, kiedy rozpoczęto program restauracji pod kierownictwem Thomasa Whittemore’a.

Najsłynniejszą mozaiką jest Mozaika nad Drzwiami Cesarskimi w Hagia Sophia. Drzwi te były przeznaczone wyłącznie dla cesarzy i stanowiły niegdyś najbardziej okazałe wejście do kościoła. Mozaika przedstawia cesarza Leona VI z aureolą nad głową, oddającego hołd Chrystusowi siedzącemu na wysadzanym klejnotami tronie. Chrystus prawą ręką błogosławi cesarza, a w lewej trzyma księgę z napisem „Pokój z wami. Ja jestem światłością świata”. Po obu stronach Chrystusa znajdują się postacie w medalionach — jedna to Jego Matka Maryja, a druga Archanioł Gabriel. Obraz ten miał ukazywać ponadczasową władzę cesarza oraz jego poddanych błogosławionych przez Chrystusa.

Co znajduje się wewnątrz Hagia Sophia?

W Hagia Sophia można zobaczyć bardzo wiele — od ogromnej kopuły po podłogi i ściany. Wewnątrz znajdują się kolumny, drzwi, marmury oraz liczne artefakty z wcześniejszych cywilizacji, sięgające V wieku p.n.e.

Mozaiki są zachwycające, a ogrom budowli sprawia, że odwiedzający czują się bardzo mali. Masywne drewniane drzwi to Drzwi Cesarskie, przez które do bazyliki mogli wchodzić wyłącznie cesarz i jego rodzina. Istnieje również legenda, że drzwi wykonano z drewna pochodzącego z Arki Noego.

Mozaiki są znakomitym przykładem sztuki okresu bizantyjskiego. Po przekształceniu w meczet zostały zakryte tynkiem. Dzięki temu zachowały się w doskonałym stanie aż do dziś, wraz ze złotymi detalami. Jedna z najsłynniejszych przedstawia cesarza Leona VI klęczącego przed Chrystusem, a inna ukazuje Matkę Boską z Dzieciątkiem Jezus na kolanach. Na czterech pendentifach podtrzymujących kopułę znajdują się także mozaiki czterech serafinów (aniołów stróżów Boga z sześcioma skrzydłami).

Na górnej galerii znajduje się marmurowe drzwi prowadzące do sali spotkań. Na wyższym poziomie znajduje się także biblioteka zbudowana na polecenie sułtana Mahmud I. To prostokątne pomieszczenie, którego połowę ścian zdobi marmur, a drugą połowę pokrywają płytki z Izniku. Na wschodniej ścianie znajduje się jeden z najpiękniejszych przykładów „Osmanlı tuğrası” — osmańskiego kaligraficznego podpisu sułtanów — należący do sułtana Mahmud I.

W części muzealnej Hagia Sophia można zobaczyć także grobowce sułtanów osmańskich i członków ich rodzin. Ponieważ Hagia Sophia była związana z trzema różnymi religiami — najpierw z wierzeniami pogańskimi, następnie z chrześcijańskim prawosławiem, a w końcu z islamem — zajmuje wyjątkowe miejsce w historii duchowości ludzkości.

Istnieją także legendy, które czynią Hagia Sophia jeszcze bardziej tajemniczą. Jedna z nich mówi o podziemnych tunelach łączących Hagia Sophia z Wyspami Książęcymi. Trudno powiedzieć, czy to prawda — ale być może właśnie Pan/Pani odkryje tę i inne tajemnice podczas wizyty w Hagia Sophia.

Czym jest Little Hagia Sophia?

Little Hagia Sophia to kościół położony w pobliżu Błękitnego Meczetu. Posiada podobne cechy architektoniczne jak wielka Hagia Sophia, ponieważ został zbudowany w okresie bizantyjskim przez cesarza Justyniana.

Nazwa została nadana w czasach panowania osmańskiego, gdy budynek przekształcono w meczet. Styl dekoracyjny epoki osmańskiej miał największy wpływ na zmianę wystroju wnętrza. Nie zachowały się już bizantyjskie przedstawienia ani złote mozaiki w kopule, jednak w niektórych częściach meczetu nadal można zobaczyć piękne elementy z VI wieku, takie jak bizantyjskie kapitele kolumn czy nieregularny ośmiokątny plan podłogi. Mimo to z pewnością warto zobaczyć wyjątkowe połączenie architektury osmańskiej i bizantyjskiej w Little Hagia Sophia.